ଅଦେଖା ହାତ

କାହ୍ନୁ ଚରଣ ମହାନ୍ତି

ପରିଚୟ

ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଜଗତର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କଥାକାର କାହ୍ନୁ ଚରଣ ମହାନ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲିଖିତ ‘ଅଦେଖା ହାତ’ ଏକ କାଳଜୟୀ ଉପନ୍ୟାସ । ୧୯୪୦ ଦଶକର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ରଚିତ ଏହି କାହାଣୀଟି ଜଣେ ସାଧାରଣ ଗାଉଁଲି ଝିଅ ‘ଗୀତା’ର ସଂଘର୍ଷମୟ ଜୀବନକୁ ନେଇ ଗତିଶୀଳ । ଏହା କେବଳ ଗୋଟିଏ ଝିଅର କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ମଣିଷ ଜୀବନରେ ଭାଗ୍ୟର ଖେଳ ଏବଂ ସମାଜର ଅଦୃଶ୍ୟ କଟକଣାଗୁଡ଼ିକର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତିଫଳନ । ଏହି ଉପନ୍ୟାସରେ ଲେଖକ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ଯେ କିପରି ମଣିଷ ନିଜ ଜୀବନକୁ ନିଜ ଢଙ୍ଗରେ ଗଢ଼ିବାକୁ ଚାହେଁ, କିନ୍ତୁ କେଉଁ ଏକ ‘ଅଦେଖା ହାତ’ ବା ନିୟତିର ଇଚ୍ଛା ସବୁକିଛି ଓଲଟପାଲଟ କରିଦିଏ । ଏଥିରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ସାମାଜିକ ଅପବାଦ, ପିତୃହୀନ କନ୍ୟାର ଅସହାୟତା ଏବଂ ସର୍ବୋପରି ନିଷ୍କପଟ ପ୍ରେମ ଓ ସ୍ନେହର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅତି ଚମତ୍କାର ଭାବେ କରାଯାଇଛି । ଏହି ବହିଟି ଆମକୁ ଏକ ଆବେଗପୂର୍ଣ୍ଣ ଯାତ୍ରାରେ ନେଇଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଆଖିରେ ଲୁହ ଥିଲେ ବି ମନରେ ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ଏକ ଅଜଣା ଆଶା ରହିଥାଏ ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି

‘ଅଦେଖା ହାତ’ ଉପନ୍ୟାସର କାହାଣୀ ଏକ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରଥମାର୍ଦ୍ଧର ବା ୧୯୪୦ ମସିହାର ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମୀଣ ସମାଜ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ସେତେବେଳେ ଓଡ଼ିଶାର ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଜି ଭଳି ଆଧୁନିକ ନଥିଲା । ଗାଁ ଗହଳିରେ ଲୋକମାନେ ଅତି ସାଧାରଣ ଭାବେ ଜୀବନ ବିତାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମାଜର ରୀତିନୀତି ଏବଂ ପରମ୍ପରା ବହୁତ କଠୋର ଥିଲା । ଗାଁର ପରିବେଶକୁ ବହୁତ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଏଠାରେ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି । ନରାଙ୍ଗ ଗାଁ, କାଠଯୋଡ଼ୀ ନଈର ପଠା, ନଈ ବନ୍ଧ, ଆମ୍ବ ଓ ବଉଳ ଗଛର ବାରି ଏବଂ ଚାଳ ଘରଗୁଡ଼ିକ ଆଖି ଆଗରେ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଛବି ଆଙ୍କିଦିଏ । ସେ ସମୟର ସାମାଜିକ ବାତାବରଣରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ଥିଲା । ଗୀତାର ବାପା କଟକରେ ଜଣେ ସାଧାରଣ ପ୍ରାଇମେରୀ ସ୍କୁଲ ଶିକ୍ଷକ ଭାବେ କାମ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ମାସିକ ମାତ୍ର ଦଶ ଟଙ୍କା ବେତନରେ ଘର ଚଳାଉଥିଲେ । ଏହି ଅଳ୍ପ ରୋଜଗାରରେ ପରିବାର ଚଳାଇବା ଏବଂ ଝିଅର ବାହାଘର ପାଇଁ ସଞ୍ଚୟ କରିବା ଏକ କଷ୍ଟକର ବ୍ୟାପାର ଥିଲା ।

ସେତେବେଳର ସମାଜରେ ଜଣେ ବଢ଼ିଲା ଝିଅ ଅଭିଆଡ଼ୀ ହୋଇ ଘରେ ରହିବାକୁ ବଡ଼ କଳଙ୍କ ବୋଲି ଧରାଯାଉଥିଲା । ଲୋକମାନଙ୍କର ସମାଲୋଚନା ଏବଂ ମିଛ ଅପବାଦ ରଟାଇବାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଜଣେ ନିରାଶ୍ରୟା ବିଧବା ଓ ତା’ର ଝିଅ ପାଇଁ ଜୀବନକୁ ଦୁର୍ବିସହ କରିଦେଉଥିଲା । ପଡ଼ୋଶୀମାନଙ୍କର କଥା କଟାକ୍ଷ ଏବଂ ଗାଁର ମୁରବି ବା ଧନୀ ଲୋକମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ସାଧାରଣ ମଣିଷର ଜୀବନକୁ କିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲା, ତାହା ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଣାପଡ଼େ । ଲେଖକ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ଯେ, ସେହି ସମୟରେ ଝିଅମାନଙ୍କର ନିଜ ଜୀବନ ଉପରେ କୌଣସି ଅଧିକାର ନଥିଲା; ସେମାନେ ସାମାଜିକ ଚାପ ଓ ପରିବାରର ଇଚ୍ଛା ଆଗରେ ନିଜକୁ ସମର୍ପଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଥିଲେ । ଏହି ସାମାଜିକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣତା ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ଗୀତାର ଜୀବନ କାହାଣୀ ଗତିଶୀଳ ହୋଇଛି ।

ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର

୧. ଗୀତା: ଏହି କାହାଣୀର ନାୟିକା । ସେ ଜଣେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସର୍ବସହଣୀ ଝିଅ-। ତା’ର ଚରିତ୍ରରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସହନଶୀଳତା ଭରି ରହିଛି । ସେ ନିଜ ମନର ଦୁଃଖକୁ ଭିତରେ ଚାପି ରଖି ବୋଉର ଖୁସି ପାଇଁ ସବୁ କିଛି ସହିଯାଏ ।

୨. ବୋଉ: ଗୀତାର ମାଆ । ଜଣେ ଅତି ସରଳ ଏବଂ ସ୍ନେହମୟୀ ମହିଳା । ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଏକାକୀ ଗୀତାକୁ ବଡ଼ କରିବାର ଓ ତା’ର ବାହାଘର କରିବାର ବୋଝ ନିଜ ମୁଣ୍ଡକୁ ନେଇଛନ୍ତି । ଗାଁ ଲୋକଙ୍କ କଥାରେ ସେ ସହଜରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିଯାଆନ୍ତି ।

୩. ଭୋଳି (ବାପା): ଗୀତାର ବାପା, ଯିଏ କଟକରେ ମାଷ୍ଟରୀ କରନ୍ତି । ସେ ଅତି ପରିଶ୍ରମୀ ଏବଂ ନିଜ ପରିବାର ପାଇଁ ସର୍ବସ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଶେଷ ଇଚ୍ଛା ଥିଲା ଗୀତାର ଏକ ଭଲ ଘରେ ବାହାଘର କରାଇବା ।

୪. ଦାମ ଭାଇ: ଗୀତାର ପିଲାଦିନର ସାଥୀ ଏବଂ ଗାଁର ଧନୀ ମହନି ଜେଠାଙ୍କ ପୁଅ । ସେ ଗୀତାକୁ ପିଲାଦିନୁ ବହୁତ ଭଲପାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବାପାଙ୍କ ଚାପରେ ଅନ୍ୟତ୍ର ବାହା ହୋଇଗଲେ । ପରେ ସେ ଗୀତାକୁ ନିଜର ଭଉଣୀ ପରି ସ୍ନେହ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ତାକୁ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି ।

୫. ପ୍ରବୋଧ: କଟକର ଏକ ଭଲ ପରିବାରର ପୁଅ । ସେ ଶିକ୍ଷିତ, ବିଚାରବନ୍ତ ଏବଂ ଉଦାରମନା । ଧବଳେଶ୍ୱରରେ ଗୀତା ସହ ତାଙ୍କର ଦେଖା ହୁଏ ଏବଂ ସେ ଗୀତାର ସାରଲ୍ୟରେ ମୁଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ।

୬. ରାଧା: ଗାଁର ଜଣେ ଗରିବ ମହିଳା ଯିଏ ଗୀତା ଓ ତା’ର ବୋଉର ସୁଖ ଦୁଃଖର ସାଥୀ । ସେ ସବୁବେଳେ ସେମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ସମାଜ ଆଗରେ ସେମାନଙ୍କର ଢାଲ ହୋଇ ଠିଆହୁଏ ।

୭. ମହନି ଜେଠା ଓ ବିମଳା ଭାଇ: ଏମାନେ ସମାଜର ସେହି ରୁଢ଼ିବାଦୀ ମାନସିକତାର ପ୍ରତୀକ, ଯେଉଁମାନେ ଗୀତାର ବାହାଘର ନାଁରେ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ସାଧନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛନ୍ତି ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ

କାହାଣୀର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ନରାଙ୍ଗ ଗାଁର ଏକ କୁଡ଼ିଆ ଘରୁ । ଗୀତା ଏବଂ ତା’ର ବୋଉ ଅପେକ୍ଷା କରିଥାନ୍ତି ବାପାଙ୍କ ଚିଠିକୁ । ବାପା କଟକରେ ରହନ୍ତି ଏବଂ ଅତି କଷ୍ଟରେ ଚଳି ଘରକୁ ପଇସା ପଠାନ୍ତି । ଦିନେ ଏକ ଶୁଭ ଖବର ଆସେ ଯେ, କଟକର ଏକ ଭଲ ପରିବାରର ପୁଅ ‘ପ୍ରବୋଧ’ ସହ ଗୀତାର ବାହାଘର ପ୍ରସ୍ତାବ ପଡ଼ିଛି । ଏହି ଖବରଟି ଗୀତା ଓ ବୋଉଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଆଶାର ଆଲୋକ ଜଳାଇଦିଏ । କିନ୍ତୁ ଖୁସି ବେଶୀ ସମୟ ରହେନାହିଁ । ହଠାତ୍ ଖବର ଆସେ ଯେ ବାପା କଟକରେ ଗୁରୁତର ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇ ଡାକ୍ତରଖାନାରେ ଅଛନ୍ତି । ଗୀତା ଓ ବୋଉ କଟକ ଯାଆନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ପହଞ୍ଚିବା ଆଗରୁ ବାପା ଆଖି ବୁଜି ସାରିଥାନ୍ତି । ଏହି ଘଟଣା ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଏକ ଅନ୍ଧାର ଖାତକୁ ଠେଲିଦିଏ । ପରିବାରର ଏକମାତ୍ର ରୋଜଗାରିଆ ମଣିଷ ଚାଲିଯିବା ପରେ ସେମାନେ ଅତି ଅଭାବରେ ଜୀବନ ବିତାନ୍ତି । ଗାଁକୁ ଫେରିବା ପରେ ଗୀତାକୁ ନାନା ପ୍ରକାର ସାମାଜିକ ଅପବାଦର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼େ । ଦାମ ଭାଇ ସହ ତା’ର ପିଲାଦିନର ବନ୍ଧୁତାକୁ ନେଇ ଗାଁ ଲୋକେ ମିଛ ଗପ ରଚନ୍ତି । ବିଶେଷ କରି ବିମଳା ଭାଇଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଏହି ଦୁର୍ନାମ ରଟାଇବାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଗୀତା ଜାଣିଥିଲା ଯେ ଦାମ ଭାଇ ତାକୁ ଭଲପାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତା’ର ସମ୍ମାନ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ସେ ସବୁବେଳେ ଦାମଠାରୁ ଦୂରେଇ ରହୁଥିଲା-। ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଚାପରେ ପଡ଼ି ବୋଉ ଶେଷରେ ଗାଁ ମୁରବି ମହନି ଜେଠାଙ୍କ କଥାରେ ରାଜି ହୋଇଯାଏ । ମହନି ଜେଠା ଏବଂ ବିମଳା ଭାଇ ଗୀତାର ବାହାଘର ଜଣେ ‘ଜଟିଆ’ ସହ କରାଇବାକୁ ଚକ୍ରାନ୍ତ କରନ୍ତି । ଜଟିଆ ଜଣେ ମୂର୍ଖ, ଶ୍ୱାସରୋଗୀ ଏବଂ ଗୁଲିଖୋର ଲୋକ ଥିଲା-। ଏହା ପଛରେ ସେମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଗୀତାଙ୍କ ଘର ଓ ଜମିକୁ ହଡ଼ପ କରିବା । ଗୀତା ଏକାଥରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ, କିନ୍ତୁ ବୋଉର ମାନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ମୂକ ପାଲଟିଯାଏ । ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରବୋଧଙ୍କ ସହିତ ଗୀତାର ଧବଳେଶ୍ୱରରେ ହୋଇଥିବା ସେହି ସ୍ୱଳ୍ପ ସମୟର ଦେଖା ଏକ ମଧୁର ସ୍ମୃତି ହୋଇ ତା’ ମନରେ ରହିଥାଏ । ବାହାଘରର ସବୁ ଆୟୋଜନ ସରିଥାଏ, ବର ମଧ୍ୟ ଦୁଆରକୁ ଆସି ସାରିଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦାମ ଭାଇ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ବିରୁଦ୍ଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରନ୍ତି । ସେ ଗୀତାକୁ ଜଟିଆ ପରି ଅପାତ୍ର ହାତରେ ସମର୍ପି ଦେବାକୁ ମନା କରନ୍ତି ଏବଂ ବରକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି । ଶେଷରେ କାହାଣୀରେ ଏକ ନୂତନ ମୋଡ଼ ଆସେ । ପ୍ରବୋଧଙ୍କ ପରିବାର ଗୀତାକୁ ନିଜର ବୋହୂ କରିବାକୁ ରାଜି ହୁଅନ୍ତି । ଗୀତାର ଜୀବନର ସବୁ ଅନ୍ଧାର ଦୂରେଇଯାଏ ଏବଂ ଏକ ନୂଆ ସକାଳର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।

ଉପସଂହାର

‘ଅଦେଖା ହାତ’ କେବଳ ଗୋଟିଏ ସାଧାରଣ କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ହେଉଛି ମଣିଷର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଶ୍ୱାସର ଜୟଗାନ । ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ, ଜୀବନରେ ଯେତେ ବଡ଼ ବିପଦ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମଣିଷ ନିଜର ଚରିତ୍ର ଓ ସତ୍ୟ ପଥରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ନ ହୁଏ, ତେବେ କୌଣସି ଅଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତି ବା ‘ଅଦେଖା ହାତ’ ତାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଗୀତାର ଜୀବନ ମାଧ୍ୟମରେ ଆମେ ଦେଖିବାକୁ ପାଉ ଯେ, ଦୁନିଆରେ ଖଳନାୟକ ଅଛନ୍ତି ସତ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ସଚ୍ଚୋଟତା ଓ ସ୍ନେହର ହିଁ ବିଜୟ ହୁଏ ।